
کتاب علمی برای کودکان یعنی کتابی که به جای جواب دادن، سؤال ساختن را یاد بدهد. اگر فکر میکنید برای شروع باید یک دایرةالمعارف بزرگ بخرید، برعکس است: برای بچهٔ چهار ساله یک کتاب نازک دربارهٔ اینکه «چرا برگ خیس میشود» بیشتر کار میکند تا یک جلد دویستصفحهای پر از عکس. در این راهنما میگوییم کتاب علمی چه فرقی با داستان علمی دارد، از چند سالگی میشود شروع کرد، چطور با چهار سؤال ساده کتاب را به گفتوگو تبدیل کنیم و چه کتابهایی روی قفسهٔ ما همین حالا برای این کار مناسباند. برای جزئیات بیشتر، آموزش مفاهیم به کودکان را ببینید.
کتاب علمی برای کودکان چه ویژگیهایی دارد؟
کتاب علمی کودک — که ناشران به آن کتاب غیرداستانی هم میگویند — سه نشانه دارد. اول، دربارهٔ چیزی است که در دنیای واقعی میشود دید یا اندازه گرفت: باران، سایه، دانه، ماه. دوم، عدد و اسم و ترتیب دارد؛ میگوید دانه چند روزه سبز میشود، نه اینکه دانهها رشد میکنند. سوم، جاهایی هم میگوید هنوز نمیدانیم؛ کتاب علمی صادق است، حتی وقتی جوابی در دست نیست.
یک تلهٔ رایج: کتابهای بگرد و پیدا کن، سودوکو و تمرینهای دقت را با کتاب علمی اشتباه میگیریم. اینها کتاب علمی نیستند؛ تمرین مشاهدهاند و ارزش خودشان را دارند. کارشان این است که مهارت خام علم را بسازند: دیدن دقیق، مقایسه، پیدا کردن الگو. کتاب علمی برای «دانستن» است و کتاب تمرینی برای «دقت کردن»؛ هیچکدام جای دیگری را نمیگیرد و هر دو لازماند.
تصویر علمی: عکس واقعی، مقیاس و برچسب گذاری
در کتاب علمی، تصویر خودِ محتواست. در کتاب داستان تصویر تزیین متن است، ولی اینجا کودک از تصویر یاد میگیرد، نه از جمله. سه چیز را در تصویرها نگاه کنید.
عکس واقعی در برابر تصویرسازی
برای سه تا شش سال، عکس واقعی بهتر است، چون شباهت دقیقتری به چیزی میدهد که کودک فردا در حیاط میبیند. تصویرسازی هم جای خودش را دارد؛ جاهایی که عکاسی ممکن نیست، مثل درون بدن یا فاصلهٔ سیارهها. مشکل جایی شروع میشود که تصویر خیالی حالت انسانی به جانور بدهد؛ آن وقت کودک بهجای شناخت جانور، یک شخصیت کارتونی به خاطر میسپارد.
مقیاس: بزرگنمایی بی توضیح کودک را گمراه می کند
اگر مورچه و فیل با یک اندازه کشیده شوند، ذهن کودک همان نسبت غلط را ثبت میکند. صفحههایی که با میکروسکوپ گرفته شدهاند باید واژهٔ بزرگنمایی داشته باشند. قاعدهٔ عملی این است که هر تصویر با اندازهٔ گمراهکننده، یک شیء آشنا کنارش داشته باشد — انگشت، سکه، خطکش — تا کودک نسبت را با آن بسنجد.
برچسب گذاری و واژه نامه، نشانهٔ کتاب دقیق است
اجزای تصویر باید نام داشته باشند: بخشهای برگ، استخوانها، قسمتهای بدن حشره. کتابی که برچسب ندارد، کار نامگذاری را روی دوش شما میگذارد و هر بار اسم دیگری گفته میشود. واژهنامهٔ پایان کتاب هم نشان میدهد ناشر واژهها را جدی گرفته است. یک نکتهٔ عملی دیگر: نام اندامها و پدیدهها را با واژههای کتابهای درسی بسنجید تا کودک بعداً دو اصطلاح برای یک چیز یاد نگیرد.
فرق کتاب علمی با داستان علمی چیست؟
داستان علمی، داستان است: شخصیت دارد، احساس دارد، آخرش یک پیام میدهد. کتاب علمی ترتیب و رابطهٔ چیزها را نشان میدهد. کتابهایی مثل «ویوی عاشق علم است» داستان علمی خوبیاند و کارشان کنجکاوی را قهرمان کردن است. اما اگر بچه فقط داستان علمی بخواند، یاد میگیرد دانشمند کسی است که کنجکاو است، بدون اینکه خودش یک بار چیزی را اندازه بگیرد.
ترکیب درست، همموضوع بودن است: یک داستان دربارهٔ باران بهعلاوهٔ یک کتاب علمی دربارهٔ آب. داستان انگیزه میسازد و کتاب علمی مسیر میدهد؛ به همین دلیل خرید هر دو در یک روز، بیشتر از خرید دو کتاب علمی نتیجه میدهد.
از چند سالگی میتوان کتاب علمی برای کودک خواند؟
از دو-سه سالگی میشود شروع کرد، ولی «علم» در هر سن شکل دیگری دارد. در دو و سه سالگی علم یعنی دستهبندی: کدام سخت است کدام نرم، کدام آبی است کدام قرمز. در چهار و پنج سالگی یعنی علت و اثر: اگر لیوان را همینجا بگذارم، خیس میشود؟ در شش تا هشت سالگی یعنی متغیر: یک چیز را عوض کن، بقیه را ثابت نگه دار و ببین چه میشود.
معیار انتخاب کتاب هم از همین میآید: کتابی برای این سن مناسب است که کودک بتواند به سؤالهایش جواب کوتاه بدهد و بعدش یک کار کوچک انجام دهد. کتابی که فقط شنیدنی است، هرچقدر قشنگ، کتاب علمی نیست. این را در کتاب کار کودک کاملتر توضیح دادهایم.
انتخاب کتاب علمی بر اساس سن: از دو سالگی تا دوازده سالگی
آنچه در هر سن عوض میشود، نسبت عکس به متن و نوع جوابی است که کتاب میدهد. کتاب خوب برای سه ساله از کتاب خوب برای نه ساله فقط سادهتر نیست؛ شکل دیگری از کتاب است. این چهار پله را جدا ببینید تا قفسه پر از کتابی نشود که کودک از آن عبور کرده است.
دو تا سه سال: کتاب تختلمهای با عکس واقعی
در این سن کتاب باید چند صفحه با یک عکس درشت و یک کلمه باشد. جنس مهم است: مقوایی ضخیم یا پارچهای، چون کودک صفحه را میکشد و در دهان میگذارد. عکس واقعی بهتر از تصویر کارتونی است، چون کارتونی جزئیات بدن جانور را حذف میکند و کودک همان شکل سادهشده را یاد میگیرد. کار این کتاب نامگذاری است، نه توضیح: بپرسید «این چیه؟»، جواب او را بشنوید و اسم درست را تکرار کنید. ده تا دوازده صفحه برای یک سال کافی است.
چهار تا پنج سال: کتاب پرسش و پاسخ با یک جواب کوتاه در هر صفحه
از این سن کودک سؤال میسازد و از شما جواب میخواهد. کتاب مناسب، در هر صفحه یک پرسش دارد و جوابش را در یکی دو جمله میدهد: چرا باران میآید، چرا برگ سبز است. این کتابها را از اول تا آخر نمیخوانیم؛ بازش میکنیم، صفحهٔ دلخواه را میخوانیم و بستن کتاب هم اشکالی ندارد. اگر متن هر صفحه از سه خط بیشتر شود، برای این سن سنگین است.
شش تا هشت سال: کتاب موضوعی و مجموعههای چندجلدی
اینجا هر کتاب یک موضوع دارد که تمام میشود: فضا، بدن انسان، دایناسور، حشرهها. کتاب باید فهرست و واژهنامه داشته باشد و عددها را واقعی بگوید. کودک کمکم میتواند توضیح چند صفحهٔ پشت سر هم را دنبال کند و خودش کتاب را برای بار دوم بردارد. از این سن دفتر مشاهده شروع میشود: تاریخ، آنچه دید، آنچه اندازه گرفت.
نه تا دوازده سال: دانشنامه، اطلس و کتاب آزمایش
در این سن کتاب مرجع لازم میشود؛ کتابی که هر بار بخشی از آن خوانده میشود و همیشه روی قفسه میماند. اطلس جانوران، تاریخ مصور زمین، دانشنامهٔ بدن و کتابهای آزمایش با فهرست وسایل، بهترین گزینهاند. کودک خودش میخواند، ولی گفتوگو نباید قطع شود؛ هفتهای یک بار پرسیدن از بخشی که خوانده کافی است.
از کدام موضوع شروع کنیم؟ نقشهٔ موضوعی کتاب های علمی
ترتیب موضوعها مهم است. اگر کار را از دایناسور و سیارهها شروع کنیم، کودک اسمهای زیادی یاد میگیرد که به چیزی در زندگی روزمرهاش وصل نمیشود. کتاب علمی وقتی مینشیند که کودک بتواند مطلبش را با چشم خودش بسنجد. ترتیب زیر از نزدیک به دور است.
بدن انسان: اولین موضوعی که نتیجه می دهد
بدن نزدیکترین چیز به کودک است: دست، شکم، خواب، نفس. کتاب بدن با تمرین کوچک ترکیب میشود و همین آن را مفید میکند. بعد از خواندن بخش قلب، بگذارید پس از ده بار بالا و پایین پریدن نبض خودش را لمس کند و بشمارد. وقتی اندام و عدد به تجربه وصل شوند، مطلب هم میماند.
حیوانات و گیاهان نزدیک: یادگرفتن مشاهدهٔ دقیق
کتاب جانوران و گیاهان، اگر با یک دفتر همراه شود، مشاهده را آموزش میدهد. در خانه دفتری بگذارید و هر بار بنویسید چه دید، کِی دید و چند تا بود: پرنده روی نرده، حلزون زیر برگ، گیاه کنار پنجره که قد کشیده. یک ماه بعد، همین دفتر بهترین سند رشد فکری کودک است.
آب و هوا و طبیعت بی جان
سایه، باران، یخ، آهنربا و آب، موضوعهای خوبی برای چهار تا شش سالگیاند، چون آزمایششان در آشپزخانه ممکن است. کتاب این موضوعها باید در هر بخش یک کار عملی پیشنهاد بدهد. کتابی که دربارهٔ هوا حرف بزند و هیچ کار خانگی نداشته باشد، برای این سن نیمی از ارزشش را از دست داده است.
فضا و دایناسور: جذاب ولی انتزاعی
این دو موضوع بیشترین کشش را دارند، ولی اندازههایشان برای کودک قابل تصور نیست و خطرشان این است که به حفظ کردن اسم تبدیل شوند. برای واقعی کردنشان مقیاس را با چیزهای خانه بسازید: توپ والیبال برای خورشید، دانهٔ نخود برای زمین. پس از آن، نام سیارهها معنا پیدا میکند.
روش پرسشگری: چهار سؤال قبل از هر جواب
این چهار جمله را حفظ کنید و به جای جواب دادن، اول بپرسید: «تو چی فکر میکنی؟»، «چرا اینطور فکر میکنی؟»، «از کجا میتوانیم بفهمیم؟»، «اگر برعکسش را امتحان کنیم چه میشود؟». سؤال اول پیشبینی میسازد، دومی استدلال، سومی شاهد و چهارمی آزمون.
دو نکتهٔ ریز که همهٔ کار به آنها بند است: بعد از پرسیدن، پنج ثانیه سکوت کنید؛ بچهها معمولاً در ثانیهٔ ششم جواب میدهند. و هیچوقت نگویید «نه، اشتباه است»؛ بگویید «برویم امتحان کنیم». تجربهای که خودش نتیجه را ببیند، از ده بار تصحیح کردن مؤثرتر است.
سه اشتباهی که کنجکاوی کودک را خاموش میکند
اشتباه اول، جواب فوری است. وقتی بچه سؤال میپرسد و ما بلافاصله جواب میدهیم، او یاد میگیرد سؤال کردن یعنی تحویل گرفتن اطلاعات، نه فکر کردن. اشتباه دوم، تبدیل خواندن به امتحان است؛ لحن آزمون، سؤال را از بازی به امتحان تبدیل میکند. اشتباه سوم، انتخاب کتاب بالاتر از سن است: دایرةالمعارف بزرگ برای بچهٔ پنجساله فقط یک کتاب سنگین است، ولی کتاب تصویری نازک با یک موضوع واحد تا آخر خوانده میشود. اگر این موضوع برایتان مهم است، بازی فکری برای کودکان را هم بخوانید.
آزمایش پنجدقیقهای که بعد از هر کتاب میشود انجام داد
اولین آزمایش به هیچ وسیلهای نیاز ندارد و در حمام انجام میشود: چند شیء را داخل آب بگذارید و پیش از رها کردن هر کدام، بپرسید روی آب میماند یا ته میرود. همین بازی، پیشبینی و مشاهده را در یک کار ترکیب میکند.
سایه آزمایش دوم است: با چراغقوه سایهٔ دست را روی دیوار بزرگ و کوچک کنید. بعد سایهٔ خود کودک را در سه ساعت مختلف روز روی زمین با گچ خط بزنید و اندازه بگیرید؛ همین کار ساده، چرخش زمین را لمسکردنی میکند.
سوم، پنج روز صبر: یک لوبیا را در پنبهٔ نمناک بگذارید و هر روز یک خط به بلندیاش اضافه کنید. خطها که کنار هم بیفتند، کودک برای اولین بار نمودار داده میبیند. چهارم، یک لیوان شفاف را شب بیرون بگذارید و صبح بلندی آب را با خطکش اندازه بگیرید؛ اینطوری باران یک عدد میشود، نه یک حدس.
و یک آزمایش شهر و آسمان: در شب روشن شهر بشمارید چند ستاره میبینید، بعد در شب بیماه و در جایی کمنورتر دوباره بشمارید. همین تفاوت، سادهترین راه توضیح آلودگی نوری است و جواب سؤال «چرا ستارهها اینجا کماند؟».
بعد از خواندن چه کار کنیم؟ چهار فعالیت خانگی
بیشتر یادگیری علمی در دقایقی رخ میدهد که کتاب بسته شده است. چهار فعالیت زیر وسیلهٔ خاصی لازم ندارند و در همان روز خواندن انجام میشوند.
یک: دفتر مشاهده با تاریخ
هر مشاهده یک خط: تاریخ، آنچه دید، یک نقاشی کوچک. هفتهای دو بار کافی است؛ نوشتن مهم نیست، نگاه کردن مهم است. اول شما مینویسید و او نقاشی میکشد. سه ماه بعد، ورق زدن همین دفتر یادآور میشود که مشاهده یک کار روزانه است، نه یک استعداد.
دو: آزمایش آشپزخانه ای با یک متغیر
آزمایش خانگی وقتی علمی است که تنها یک چیز عوض شود. مثلاً دو لیوان آب، یکی با نمک و یکی بینمک؛ همان دانه را در هر دو بگذارید و بپرسید کدام زودتر فرو میرود. نتیجه مهم نیست، این پرسش مهم است: «چه چیزی را عوض کردیم و چه چیزی را نگه داشتیم؟»
سه: اندازه گیری و ثبت عدد
کتابهای علمی عدد دارند و خانه جای تمرین عدد است. هر هفته یک چیز را اندازه بگیرید: قد کودک روی دیوار، دمای آب، طول سایهٔ یک چوب در سه ساعت مختلف روز. عددها را در یک جدول کوچک بنویسید و آخر ماه کنار هم بگذارید. کودک اینجا میبیند عدد ثابت نیست و تغییرش خودش یک مطلب علمی است؛ همان چیزی که در کتابهای آب و هوا خوانده است.
چهار: ساختن چیزی که در کتاب دید
از کاغذ، خمیر یا وسیلهٔ دورریز چیزی بسازد که موضوع کتاب را نشان میدهد: گردونهٔ آب، لایههای زمین با کاغذ رنگی، سایه و چراغقوه. ساختن، مطلب را از حافظهٔ شنیداری به حافظهٔ دستی میبرد. مسیر کار در کاردستی برای کودکان آمده است.
وقتی جواب را نمیدانید یا کتاب اشتباه میگوید
«نمیدانم» بهترین جواب یک پدر و مادر است، به شرطی که بلافاصله بعدش بیاید: «برویم پیدا کنیم». یک دفتر کوچک به نام دفتر سؤال داشته باشید و سؤالهای بیجواب را همانجا بنویسید؛ هفتهای یک بار سراغشان بروید. این کار به بچه نشان میدهد پاسخ پیدا کردن یک کار است، نه یک استعداد.
برای اطمینان از درستی محتوای کتاب، سه چیز را نگاه کنید: سال انتشار، چون بعضی کتابهای محبوب دهسالهاند و اطلاعاتشان دربارهٔ فضا و جانوران قدیمی شده؛ ناشر و مترجم، چون کتابهای ترجمهشدهٔ معتبر منابعشان را ذکر میکنند؛ و اینکه جملهها فرق میان «یافته» و «حدس» را نگه داشته باشند. وقتی کتابی به زبان قطعی از چیزی حرف میزند که هنوز میان دانشمندان محل بحث است، همان جمله بهترین فرصت گفتوگو با کودک است.
با کودک بخوانید نه برای کودک: سه تفاوت مهم
در کتاب علمی، خواندن یکطرفه کمترین بازده را دارد. تفاوت خواندن با کودک و خواندن برای کودک در سه چیز دیده میشود: او صفحه را ورق میزند، او وسط جمله سؤال میپرسد، و او آخر کتاب یک کار انجام میدهد.
نقش والد: راهنما، نه معلم
اگر همهٔ جوابها را بدهید، کتاب به یک درس تبدیل میشود. کاری که کمک میکند این است که سؤال را به خودش برگردانید: «خودت چی فکر میکنی؟» و بعد جوابش را جدی بگیرید، حتی وقتی غلط است. جملهٔ «چه حدس خوبی» گفتوگو را باز نگه میدارد، در حالی که «نه، غلط» آن را میبندد.
بعد از سوادآموزی، همراهی را قطع نکنید
روزی که کودک خودش خواندن را یاد بگیرد، طبیعی است که دیگر برایش نخوانیم. برای کتاب علمی اما این کار زود است. کتابهای علمی ۷ تا ۹ سال واژههای فنی دارند که خواندنشان برای کودک تازهکار کند است و همانجا خسته میشود و کتاب را کنار میگذارد. یک سال دیگر با هم بخوانید و متن ساده را به خودش بسپارید.
خودتان هم بخوانید
کودکان رفتاری را که میبینند تکرار میکنند، نه رفتاری را که به آن توصیه میشوند. اگر شب شما با گوشی بنشینید و از او بخواهید کتاب بخواند، نتیجه کم است. ده دقیقه کتاب خواندن خودتان در دید او، از یک ساعت توصیه اثر بیشتری دارد.
کتابخانه و کتاب فروشی: حق انتخاب و حق رد کردن
در انتخاب کتاب، سهم کودک باید واقعی باشد؛ نه اینکه فقط بین دو کتابی که شما پسندیدهاید انتخاب کند. سه کار عملی این سهم را میسازد.
کتابخانهٔ کودکان و رفتن منظم
کتابخانهٔ عمومی و کتابخانههای کودک امکاناتی دارند که قفسهٔ خانه ندارد: تنوع بالا با هزینهٔ کم و امکان امتحان کردن کتابی که شاید بعداً خریده نشود. هفتهای یک بار، در زمان ثابت. اول فقط بگذارید ورق بزند و انتخاب را به او بسپارید؛ مهم نیست با دو کتاب بیرون بیایید.
اجازهٔ رد کردن کتاب
اگر کتابی را دو صفحه خواندید و نگرفت، بستنش اشکالی ندارد. اجازهٔ رد کردن، کتاب خواندن را از تکلیف به انتخاب تبدیل میکند و در بلندمدت تعداد کتابهای خواندهشده را بالا میبرد. کتابهای ردشده را در فهرست «بعداً» بگذارید؛ بعضی از آنها چند ماه بعد جواب میدهند.
قفسهٔ خانه: دسترسی آسان، تنوع کم عمق
قفسه فقط وقتی کار میکند که کتاب در دسترس چشم کودک باشد؛ قفسهٔ بلند با درِ بسته، کتاب را از زندگی روزمره بیرون میآورد. دو قاعدهٔ ساده: چند کتاب علمی همیشه روی سطح پایین و در دسترس باشد، و انتخاب کتاب یک هفته به عهدهٔ خودش. قفسهٔ علمی خانه بهتر است چند موضوع داشته باشد تا ده جلد دربارهٔ یک موضوع.
کتاب علمی برای ۹ تا ۱۲ سال: اطلس و دانش نامه
در این سن علاقهٔ کودک به موضوع، از علاقهٔ او به کتاب قویتر میشود. یعنی کتاب را برای یافتن جواب میخواهد، نه برای خواندن. سه نوع کتاب این نیاز را پاسخ میدهند.
اطلس و کتاب های نقشه ای
اطلس جانوران، بدن یا جهان، تصویر بزرگ و برچسبهای دقیق دارد و به کودک اجازه میدهد خودش مسیر نگاهش را انتخاب کند. این کتابها را از اول تا آخر نمیخوانیم؛ کار شما بیشتر نشان دادن این است که بخش مربوط را چطور پیدا کند.
تاریخ مصور و کتاب خط زمان
کتابی که رخدادها را روی یک خط زمان میچیند، به کودک کمک میکند ترتیب و علیت را ببیند: چه چیزی پیش از چه چیزی آمد. برای ۹ سال به بالا یکی از مفیدترین شکلهای کتاب علمی است و در قفسهٔ بیشتر خانهها پیدا نمیشود.
کتاب آزمایش با فهرست وسایل
کتاب آزمایش خوب سه چیز دارد: وسایل لازم، مرحلههای شمارهدار و توضیح اینکه چرا این نتیجه به دست آمد. کتابی که فقط مرحلهها را بگوید، کار دستور آشپزی را میکند نه کار علم. برای این سن، نجوم یکی از بهترین موضوعهایی است که آزمایش خانگی دارد؛ مسیر شروع آن در آشنایی کودک با نجوم آمده است.
کتابهایی برای شروع، از همین امروز
برای سه تا پنج سال، «الگو متقارن» نقطهٔ شروع خوبی است: کودک الگو را پیدا میکند و ادامه میدهد و همین، تمرین پیشبینی است. پیش از خواندن هر کتاب علمی، بچه باید پیشبینی کردن را در دست داشته باشد.
الگو متقارن
کتاب الگو متقارن یک ابزار آموزشی جذاب برای تقویت هوش دیداری و مهارتهای منطقی کودکان است. این کتاب با تمرینهای سرگرمکننده، توانایی درک قرینگی و دقت را در فرزند شما پرورش میدهد.
«اگه گفتی: تفاوتها» دو تصویر نزدیک به هم را کنار هم میگذارد و از کودک میخواهد تفاوت را پیدا کند؛ دقیقاً همان کاری که یک دانشمند با دو برگ یا دو سنگ انجام میدهد.
اگه گفتی: تفاوتها
کتاب اگه گفتی: تفاوتها با تمرکز بر تقویت دقت و تمرکز، کودکان را به کشف تفاوتها در تصاویر دعوت میکند. این کتاب آموزشی جذاب، ابزاری عالی برای پرورش هوش و توجه به جزئیات است.
«میبینم، یاد میگیرم» یک مجموعهٔ ششجلدی برای مقایسه و طبقهبندی است؛ مناسب وقتی کودک اسم چیزها را میداند و وقت دستهبندی کردن است.
میبینم، یاد میگیرم (مجموعه ۶ جلدی)
مجموعه ۶ جلدی میبینم، یاد میگیرم، یک بسته آموزشی جذاب برای تقویت هوش و مهارتهای شناختی کودکان است. این کتابها با تصاویر رنگی و مفاهیم ساده، یادگیری را برای خردسالان لذتبخش میکنند.
«ماز بازی ۵: گردش دور دنیا» دربارهٔ نقشه و مسیر است: کودک باید تصمیم بگیرد و مسیرش را انتخاب کند؛ مقدمهای برای خواندن نقشه و برنامهریزی.
ماز بازی ۵: گردش دور دنیا
کتاب ماز بازی ۵ از مجموعه کتابهای کار کومن، با تم گردش دور دنیا، مهارتهای حرکتی ظریف و هماهنگی چشم و دست کودکان را از طریق حل مازهای جذاب تقویت میکند.
«مجموعه حواستو جمع کن (جلد ۱۳ تا ۲۴)» تمرین تمرکز و دقت است. اگر کودک شما سؤالهای خوبی میپرسد ولی سرِ مشاهده زود حواسش پرت میشود، از اینجا شروع کنید.
مجموعه حواستو جمع کن (جلد 13 تا 24)
مجموعه ۱۲ جلدی حواستو جمع کن (جلدهای ۱۳ تا ۲۴) ابزاری تخصصی برای تقویت هوش، تمرکز و مهارتهای پایه در کودکان پیشدبستانی است که یادگیری را به تجربهای شیرین تبدیل میکند.
«بگرد و پیدا کن» (شیر شاه) شکار جزئیات در تصویر شلوغ است؛ بازیای که چشم را برای دیدن و مرتب نگاه کردن آماده میکند.
شیر شاه: بگرد و پیدا کن
کتاب شیر شاه: بگرد و پیدا کن یک اثر تعاملی و جذاب برای تقویت دقت و تمرکز کودکان است که آنها را به دنیای محبوب دیزنی و جستجوی اشیاء پنهان میبرد.
و برای دو تا چهار سال، «من میگم تو میگی متضادها» یک بازی دو نفرهٔ سؤالوپاسخ است؛ اولین تمرین نوبتگیری در گفتوگو، همان چیزی که پایهٔ پرسشگری است.
خرید کتاب من میگم تو میگی متضادها (دالی بازی) | نشر نردبان
کتاب من میگم، تو میگی... متضادها از مجموعهی پرطرفدار و تعاملی «دالی بازی»، اثری آموزشی و سرگرمکننده از تد کارپنتر با ترجمهی شیرین و آهنگین افسانه شعباننژاد است. این کتاب مقوایی که توسط انتشارات نردبان برای رده سنی ۰ تا ۳ سال منتشر شده، با استفاده از تصاویر جذاب و پنهان، خردسالان را به دنیای کلمات میبرد و همزمان با انجام یک بازی زبانی شاد، مفاهیم متضاد (تضادها) و کلمات جدید را به آنها آموزش میدهد.
کتاب علمی را باز نمی کند؟ سه دلیل و راه حل
بعضی کودکان کتاب علمی را میگیرند، دو صفحه نگاه میکنند و کنار میگذارند. این رفتار تقریباً همیشه یکی از سه دلیل زیر را دارد و هر سه دلیل راهحل خانگی دارند.
دلیل اول: کتاب برای سن او سنگین است
اگر کودک در صفحهٔ اول میماند و کتاب را میبندد، احتمالاً متن یک پله بالاتر از سنش است. آزمون ساده: یک صفحه را بخوانید و بشمارید چند واژهٔ تازه در آن بود. اگر بیش از دو واژهٔ تازه در یک صفحه باشد، کتاب برای خواندن مستقل سنگین است. راهحل کنار گذاشتن کتاب نیست؛ این است که با هم بخوانید، شما جملهها را کوتاه و ساده بگویید و او از تصویر لذت ببرد تا کمکم به متن برسد.
دلیل دوم: بعد از خواندن هیچ اتفاقی نمی افتد
کودکی که کتاب علمی میخواند و بعد هیچ کاری با آن نمیکند، دلیلی برای برگشتن ندارد. یک کار کوچک — گذاشتن دانه در گلدان، اندازه گرفتن سایه، نقاشی از آنچه دید — به کتاب معنا میدهد. نتیجهٔ آن کار لازم نیست درست یا کامل باشد؛ فقط باید وجود داشته باشد.
دلیل سوم: کتاب انتخابی خودش نبوده
کتابی که والد انتخاب کرده و تحویل داده، با کتابی که کودک خودش از قفسه برداشته فرق دارد. حتی اگر انتخاب او کتاب ضعیفتری باشد، همان را اول بخوانید و بعد گزینهٔ بهتری پیشنهاد بدهید. یک کتاب نیمبندِ انتخابشده بیشتر از یک کتاب خوبِ تحمیلی در ذهن کودک میماند.
کتاب صوتی علمی: چه چیزی از دست می رود
کتاب صوتی برای داستان کار میکند، چون شنیدن کافی است. در کتاب علمی بخش بزرگی از معنا در تصویر است: برچسبها، مقیاس، نمودار، ترتیب مرحلهها. اگر کتاب علمی را فقط بشنوید، همان اطلاعاتی را میگیرید که در متن توضیح داده شده و بخش تصویری از دست میرود.
کجا صوتی انتخاب خوبی است
وقتی خودتان کتاب را ورق میزنید و فایل صوتی متن را میخواند، یا در سفر که کتاب در دسترس نیست، نسخهٔ صوتی انتخاب خوبی است. کتابهای صوتی داستانی هم که به موضوع علمی اشاره دارند، برای ساختن علاقهٔ اولیه به کار میآیند. قواعد پخش صدا برای کودک در راهنمای قصه شب صوتی برای کودک ۶ ساله آمده است.
کجا جای کتاب کاغذی را نمی گیرد
برای صفحههای تصویری، تشخیص شکلها، جدول و نمودار، نسخهٔ کاغذی لازم است. قاعدهٔ ساده این است: هر چیزی که باید با چشم مقایسه شود، صوتی نمیشود. برای موضوعهایی مثل بدن، فضا و اطلس، کتاب کاغذی تنها شکل کارآمد است.
سؤالهای پرتکرار والدین
از چند سالگی میتوان برای کودک کتاب علمی خواند؟
از دو-سه سالگی میشود شروع کرد، ولی «علم» در هر سن شکل دیگری دارد. در دو و سه سالگی علم یعنی دستهبندی: کدام سخت است کدام نرم، کدام آبی است کدام قرمز. در چهار و پنج سالگی یعنی علت و اثر: اگر لیوان را همینجا بگذارم، خیس میشود؟ در شش تا هشت سالگی یعنی متغیر: یک چیز را عوض کن، بقیه را ثابت نگه دار و ببین چه میشود.
آیا کتابهای سرگرمی مثل سودوکو و بگرد و پیدا کن هم کتاب علمی هستند؟
یک تلهٔ رایج: کتابهای بگرد و پیدا کن، سودوکو و تمرینهای دقت را با کتاب علمی اشتباه میگیریم. اینها کتاب علمی نیستند؛ تمرین مشاهدهاند و ارزش خودشان را دارند. کارشان این است که مهارت خام علم را بسازند: دیدن دقیق، مقایسه، پیدا کردن الگو. کتاب علمی برای «دانستن» است و کتاب تمرینی برای «دقت کردن»؛ هیچکدام جای دیگری را نمیگیرد و هر دو لازماند.
اگر کودک سؤال بپرسد و جوابش را ندانم چه کار کنم؟
«نمیدانم» بهترین جواب یک پدر و مادر است، به شرطی که بلافاصله بعدش بیاید: «برویم پیدا کنیم». یک دفتر کوچک به نام دفتر سؤال داشته باشید و سؤالهای بیجواب را همانجا بنویسید؛ هفتهای یک بار سراغشان بروید. این کار به بچه نشان میدهد پاسخ پیدا کردن یک کار است، نه یک استعداد.
از کجا بفهمم اطلاعات یک کتاب علمی درست است؟
برای اطمینان از درستی محتوای کتاب، سه چیز را نگاه کنید: سال انتشار، چون بعضی کتابهای محبوب دهسالهاند و اطلاعاتشان دربارهٔ فضا و جانوران قدیمی شده؛ ناشر و مترجم، چون کتابهای ترجمهشدهٔ معتبر منابعشان را ذکر میکنند؛ و اینکه جملهها فرق میان «یافته» و «حدس» را نگه داشته باشند. وقتی کتابی به زبان قطعی از چیزی حرف میزند که هنوز میان دانشمندان محل بحث است، همان جمله بهترین فرصت گفتوگو با کودک است.
هفته ای چند کتاب علمی بخوانیم؟
یک کتاب در هفته برای شروع کافی است، اگر با گفتوگو همراه باشد. هدف تمام کردن کتاب نیست؛ هدف این است که کودک یک چیز را از آن بردارد و به کار ببرد. سه کتاب در هفته و بیحرف زدن، بازده کمتری از یک کتاب دارد.
اگر کودک فقط دایناسور می خواهد چه کنیم؟
بگذارید بماند و از همان در بزنید. کتاب دایناسور به طبقهبندی، زمان زمینشناسی، مقیاس و انقراض میرسد. علاقهٔ محدود، اگر جدی گرفته شود، راحتتر به علاقهٔ گسترده تبدیل میشود تا موضوعی که از بیرون تحمیل شده باشد.
کتاب علمی برای کودک سه ساله زود نیست؟
زود نیست، ولی نوع کتاب فرق دارد. برای سه ساله، کتاب علمی یعنی کتاب عکسدار با نام چیزها، نه کتاب توضیحی. اگر کتاب از سن کم وارد خانه شود، کودک با شکل کتاب علمی آشنا میشود و در شش سالگی خواندنش برایش غریبه نیست.
منابع
یاسین فرمانی
نویسنده، منتقد ادبی و پژوهشگر ادبیات داستانی با بیش از ۱۰ سال سابقه تحلیل رمانهای پرفروش جهان.










دیدگاههای کاربران (0)