آموزش نقاشی چهره برای کودکان: گام به گام و نسبت های صورت

تست

چهره آدمیزاد ساده‌ترین شکل برای کشیدن و سخت‌ترین شکل برای درست کشیدن است. بیشتر کودکان چهار پنج ساله آدمکی می‌کشند که چشم‌هایش بالای سر شناور است، دهانش بیرون صورت افتاده و گردن ندارد. این نه نشانهٔ بی‌استعدادی است و نه بی‌دقتی؛ فقط کودک هنوز نسبت‌های صورت را ندیده است. آموزش نقاشی چهره برای کودکان دقیقاً همین‌جا معنی پیدا می‌کند: قرار نیست کودک طراحی حرفه‌ای یاد بگیرد. کافی است چند خط راهنما و چند نسبت ساده را بشناسد تا آدمک نقاشی‌اش جای چشم و بینی و دهان درست را پیدا کند و با اعتمادبه‌نفس بیشتری ادامه بدهد. اگر کودک سراغ کشیدن آدم می‌رود، نقاشی ساده و زیبا با مداد رنگی برای کودکان تمرین‌های حجم، سایه و رنگ‌گذاری صورت را کامل می‌کند.

در این راهنما از چرایی شروع می‌کنیم و به چگونگی می‌رسیم: سن مناسب برای شروع، وسایل لازم، شش نسبت کلیدی صورت، هشت گام کشیدن یک چهرهٔ ساده، کشیدن یک‌یک اجزای صورت، حالت‌ها و سایه‌زدن، تمرین‌های پنج دقیقه‌ای، اشتباه‌هایی که والدین ناخواسته مرتکب می‌شوند، و معیار انتخاب کتاب آموزش نقاشی. همه‌چیز در حدی ساده است که بدون کلاس و بدون پیش‌زمینهٔ هنری در خانه اجرا شود.

چرا آموزش نقاشی چهره برای کودکان مهم است

چهره برای کودک، دروازهٔ ورود به کشیدن آدم است. تا وقتی آدمک نقاشی چشم و دهان سرجایش نداشته باشد، کودک از کشیدن آدم‌های دیگر، خانواده، معلم و خودش کنار می‌کشد؛ چون نتیجه شبیه تصویری نیست که در ذهن دارد. وقتی نسبت‌های صورت را یاد می‌گیرد، ناگهان می‌تواند هر چیزی که دوست دارد را با یک آدمک کنارش روایت کند.

چهره همچنین تمرین احساس است. اخم و خندهٔ یک ابرو، تمام تفاوت میان یک نقاشی شاد و یک نقاشی غمگین است. کودکی که می‌داند ابرو و دهان حالِ صورت را می‌سازند، می‌تواند دربارهٔ حال خودش هم نقاشی بکشد، و این مهارت کوچک، پایهٔ مهارت‌های بزرگ‌تر است: دقت در جزئیات، صبر برای تمام کردن کار، و جرئت امتحان کردن سوژه‌های تازه.

از همه مهم‌تر، چهرهٔ درست‌کشیده بازخورد فوری می‌دهد. کودک خودش می‌بیند نقاشی دومش شبیه‌تر از اولی است و همان لحظه می‌فهمد «یاد گرفتن» کار می‌کند. این تجربهٔ کوچک، انگیزهٔ کشیدن بیست نقاشی بعدی را می‌سازد.

از چه سنی آموزش نقاشی چهره برای کودکان را شروع کنیم

سن شروع، به توانایی دست و چشم کودک بستگی دارد نه به سن تقویمی. بعضی کودکان پنج ساله دقت یک کودک هفت ساله را دارند و بعضی برعکس. با این حال، نشانه‌های آمادگی در هر سن تقریباً یکسان است و می‌توانید مسیر را بر اساس آن تنظیم کنید. قانون کلی این است: در هر سن فقط همان چیزی را بخواهید که کودک همان سن می‌تواند انجام دهد. جلو زدن از مرحله‌ها، تنها نتیجه‌اش دلزدگی است.

سه تا چهار سال: فقط جای چشم و دهان

در این سن هدف کشیدن چهره نیست؛ آشنایی با اجزای صورت است. از کودک بخواهید در یک دایرهٔ بزرگ، دو نقطه برای چشم و یک خط یا دایرهٔ کوچک برای دهان بگذارد و بعد خودش بگوید جای بینی کجاست. اگر چشم‌ها به لبهٔ دایره چسبیدند یا بیرونش ماندند، تصحیح نکنید؛ فقط بپرسید «چشم‌ها روی صورت آدمیزاد کجا هستند؟» و بگذارید خودش جابه‌جا کند.

پنج تا شش سال: خط راهنما و اندازه‌ها

اینجا اولین ابزار حرفه‌ای وارد می‌شود: خط راهنمای کم‌رنگ. یک خط عمودی از وسط سر به پایین و یک خط افقی از وسط صورت می‌کشید و کودک چشم‌ها را روی همان خط افقی می‌گذارد. در این سن یاد می‌گیرد دو چشم به یک اندازه باشد و فاصلهٔ میان‌شان به اندازهٔ یک چشم باشد. سه چهار جلسهٔ بیست دقیقه‌ای برای جا افتادن همین یک قاعده کافی است.

هفت تا هشت سال: تناسب و چهرهٔ کامل

کودک هفت هشت ساله می‌تواند یک چهرهٔ کامل با گردن، گوش، مو و ابرو بکشد. از این سن به بعد، «کار عملی» معنی دارد: اول یک چهرهٔ دلخواه بکشد، بعد دو نکتهٔ درست را با هم مرور کنید و همان چهره را دوباره بکشد. کودک خودش تفاوت را می‌بیند و این مقایسه، بیشتر از هر توضیحی یاد می‌دهد.

نه تا ده سال: حالت‌ها و سایه

در این سن چشم کودک دنبال جزئیات می‌رود. حالت چهره (خنده، تعجب، غم، خشم) و سایه‌زدن ساده، دو چیزی است که نقاشی را از «کودکانه» به «شبیه» می‌برد. کودک نه ساله از پس کشیدن چهره از روی عکس یا از جلوی آینه هم برمی‌آید.

یازده سال به بالا: طراحی واقع‌گرایانه و پرتره

از یازده سالگی انتظار کودک از خودش بالا می‌رود و می‌خواهد چهره واقعی بکشد. این‌جا زمان آموزش تناسب دقیق‌تر، حجم و سایه‌پردازی است. اگر تا این سن تناسب‌های ساده را تمرین نکرده باشد، ناامید می‌شود و نقاشی را کنار می‌گذارد؛ پس پایه‌های سن پایین‌تر را جدی بگیرید.

یک نکتهٔ مهم دربارهٔ انتظار کودک: کودکان تا حدود نه سالگی از نقاشی خودشان راضی‌اند، مگر اینکه بازخورد منفی گرفته باشند. از ده یازده سالگی تازه می‌فهمند میان تصویر ذهنی و نتیجهٔ کار فاصله است. اگر همان وقت، نسبت‌ها را بلد باشند، این فاصله را با تمرین پر می‌کنند؛ اگر نه، نتیجه را به حساب «بلد نبودن» می‌گذارند و رها می‌کنند.

وسایل لازم برای آموزش نقاشی چهره برای کودکان

برای شروع، وسایل گران لازم نیست. مهم‌ترین وسیله، کاغذی است که خط راهنما روی آن دیده شود و پاک کردن، کاغذ را خراب نکند.

کاغذ و اندازهٔ آن

کاغذ A4 یا دفتر نقاشی با کاغذ نسبتاً ضخیم بهترین انتخاب است. کاغذ نازک با دو بار پاک‌کردن سوراخ می‌شود و کودک را از تمرین کردن می‌ترساند. برای تمرین‌های سریع، نصف A4 هم کافی است؛ سر کوچک‌تر باعث می‌شود کودک جزئیات را دقیق‌تر بگذارد.

مداد، پاک‌کن و مداد رنگی

یک مداد HB یا B نرم برای خط‌های اولیه و یک مداد پررنگ‌تر برای خط آخر. پاک‌کن سفید نرم، نه پاک‌کن‌های رنگی که روی کاغذ لکه می‌گذارند. برای رنگ‌آمیزی چهره، مداد رنگی نرم کار کودکان را راحت‌تر می‌کند؛ فشار زیاد لازم ندارد و رنگ پوست یک‌دست درمی‌آید.

آبرنگ و گواش

اگر قرار است چهره رنگ شود، آبرنگ یا گواش رقیق انتخاب بهتری از ماژیک است؛ چون لایه‌لایه رنگ زدن روی آن ممکن است و سفیدِ کاغذ می‌تواند جای نور صورت را نگه دارد. ماژیک برای خط‌های نهایی و مو مناسب است، نه برای پوست.

ماکت مقوایی صورت

یک ابزار آموزشی که کارش عالی جواب می‌دهد: روی یک مقوا یک دایرهٔ بزرگ بکشید و چند جفت چشم، چند بینی و چند دهان در اندازه‌های مختلف جدا ببرید. کودک عضوها را مثل پازل روی صورت می‌چیند و شما فقط می‌پرسید «این چشم به این سر می‌خورد؟». این بازی، تناسب را بدون هیچ توضیح شفاهی یاد می‌دهد.

میز، نور و دسترسی راحت

کاغذ را روی میز ثابت کنید تا وقتی کودک پاک می‌کند جابه‌جا نشود. نور از کنار یا روبه‌رو، نه از پشت سر که سایهٔ دست روی کاغذ بیفتد. همهٔ وسایل در دسترس باشد؛ هر بار بلند شدن برای برداشتن مداد، تمرکز کودک را می‌شکند.

شش نسبت سادهٔ صورت که کودک باید بداند

همهٔ چهره‌های شبیه، روی چند نسبت ساده بنا شده‌اند. لازم نیست کودک نام آکادمیک چیزی را بداند؛ فقط باید بداند چشم کجا می‌نشیند و بینی و دهان چقدر از هم فاصله دارند. شش قاعدهٔ زیر، تمام چیزی است که برای یک چهرهٔ درست لازم است.

یک: سر یک بیضی ایستاده است، نه دایره

سر آدمیزاد از بالا پهن‌تر و از پایین باریک‌تر است؛ شبیه یک تخم‌مرغ که نوکش پایین باشد. اگر کودک با دایره شروع کند، چانه‌اش گم می‌شود و صورت گرد و کودکانه‌تر از آنچه می‌خواهد درمی‌آید. برای شروع دایره هم اشکالی ندارد، ولی اضافه کردن یک قوس کوچک در پایین سر، تفاوت بزرگی می‌سازد.

دو: یک خط عمودی از وسط سر تا چانه

این خط تعیین می‌کند صورت به دو نیمهٔ برابر تقسیم شود. بیشتر نامتقارنی‌های نقاشی کودکان از حذف همین خط می‌آید. خط باید کم‌رنگ کشیده شود، چون در پایان پاک می‌شود.

سه: خط افقی وسط، جای چشم‌هاست

چشم‌ها روی نیمهٔ صورت می‌نشینند، یعنی روی خط افقی‌ای که از وسط سر می‌گذرد؛ نه بالای سر و نه وسط پیشانی. این یک قاعده، بیشترین تفاوت را در نقاشی کودکان ایجاد می‌کند، چون تقریباً همه در شروع چشم‌ها را بالای سر می‌گذارند.

چهار: فاصلهٔ دو چشم، یک چشم است

میان دو چشم دقیقاً به اندازهٔ یک چشم جا هست. چشم‌های چسبیده صورت را به هم فشرده نشان می‌دهد و چشم‌های دور، صورت را پهن می‌کند. تمرین ساده‌اش این است که کودک یک چشم بکشد و بعد با همان قلم اندازه‌اش را روی صورت منتقل کند.

پنج: بینی میان چشم‌ها و چانه است

پایین بینی تقریباً نیمهٔ راه چشم تا چانه است. بینی نیازی به خط‌کشی کامل ندارد؛ برای کودکان دو سوراخ کوچک و یک قوس نرم در یک طرف، طبیعی‌تر و تمیزتر از یک مثلث بزرگ درمی‌آید.

شش: دهان میان بینی و چانه است

خط میان دو لب، نیمهٔ راه بینی تا چانه است. بالای آن لب بالا و پایین آن لب پایین قرار می‌گیرد. اگر دهان پایین‌تر از این برود، چهره غمگین و اگر بالاتر برود، عجول و کم‌سن‌تر دیده می‌شود.

همین شش نسبت را می‌توانید روی یک کاغذ کنار دست کودک بچسبانید تا هر وقت لازم شد نگاهش کند. یاد گرفتن نسبت‌ها با دیدن تکرار می‌شود، نه با حفظ کردن.

آموزش گام به گام نقاشی چهره برای کودکان

این هشت گام آموزش نقاشی چهره برای کودکان، یک چهرهٔ ساده و درست می‌سازد. هر گام را با هم و روی یک کاغذ انجام دهید؛ نه اینکه کودک تنها بماند و شما نتیجه را ببینید. همراهی شما سرعت یادگیری را چند برابر می‌کند، به شرطی که شما جلوتر نروید و جای او نکشید.

گام یک: بیضی سر را بکشید

یک بیضی ایستاده و کم‌رنگ بکشید که ته‌اش باریک‌تر باشد. تأکید کنید خط باید کم‌رنگ باشد، چون در گام آخر پاک یا پررنگ می‌شود. سه چهار بار روی یک کاغذ جدا تمرین کافی است.

گام دو: خط افقی و خط عمودی راهنما

وسط سر یک خط افقی و از بالا تا چانه یک خط عمودی بکشید. این دو خط جای همهٔ اجزای صورت را تعیین می‌کنند و بعداً پاک می‌شوند. اگر کودک خط‌ها را پررنگ کشید، یادش بدهید که راهنما یعنی «کم‌رنگ و موقت».

گام سه: چشم‌ها روی خط افقی

روی خط افقی، دو بادام کم‌رنگ بکشید با فاصلهٔ یک چشم. اگر دو خط عمودی نازک، از گوشهٔ داخلی و خارجی هر چشم به پایین بکشیم، عرض صورت و جای بینی هم مشخص می‌شود؛ همان ترفندی که نقاش‌ها برای تنظیم عرض دهان استفاده می‌کنند.

گام چهار: ابرو، بینی و دهان

ابرو کمی بالاتر از چشم و در امتداد قرنیهٔ چشم قرار می‌گیرد. بینی را با یک قوس نرم و دو نقطه در نیمهٔ پایین صورت بگذارید و دهان را زیر آن، نیمهٔ راه بینی تا چانه. در پایان، خط‌های اضافی چشم را پاک کنید تا بیضی و بادام‌ها دیده شوند.

گام پنج: گوش و گردن

بالای گوش با خط چشم و پایین گوش با خط پایین بینی هم‌تراز است. گردن را با دو خط کوتاه از زیر فک بکشید؛ گردن نازک‌تر از صورت، چهره را حقیقی‌تر نشان می‌دهد.

گام شش: مو

مو را به شکل کلی بکشید، نه تک‌تک موها. اول شکل بیرونی مو، بعد چند خط جهت‌دار داخلش. این ساده‌ترین راه است تا مو به کاسهٔ سر چسبیده به نظر برسد و بزرگ‌تر از سر نشود.

گام هفت: پاک کردن راهنما و پررنگ کردن خط‌ها

خط‌های راهنما را پاک کنید و خط بیرونی سر، اجزای صورت و مو را پررنگ‌تر کنید. همین یک گام، نقاشی را از حالت تمرینی به حالت تمام‌شده می‌برد و برای کودک بسیار رضایت‌بخش است.

گام هشت: سایه و رنگ

کمی سایه زیر چانه، در یک طرف بینی و در طرف دور از نور. رنگ پوست را لایه‌لایه بزنید، نه یک‌باره با فشار زیاد. یک ذره صورتی روی گونه‌ها، صورت را زنده می‌کند. همین‌جا کار تمام است و می‌توان یک نقاشی تازه را شروع کرد.

آموزش ساده با یک طراحی آموزشی هدفمند

اگر می‌خواهید جلسهٔ نقاشی سر و شکل داشته باشد، همان روش سه‌مرحله‌ای را استفاده کنید که در کلاس‌های هنر هم استفاده می‌شود. مرحلهٔ اول: رسم آزاد. یک چهرهٔ دلخواه بدون راهنمایی. مرحلهٔ دوم: یک نکته. فقط یکی از شش نسبت را با هم مرور کنید و همان چهره را دوباره بکشید. مرحلهٔ سوم: مقایسه. دو نقاشی را کنار هم بگذارید و بگذارید کودک خودش تفاوت را پیدا کند و بگوید. همین سه مرحله در بیست دقیقه، یک درس کامل است، بدون پند و بدون اصطلاح فنی.

کشیدن اجزای صورت، یکی یکی

وقتی چهرهٔ کلی جا افتاد، نوبت تمرین تک‌تک اجزاست. تمرین جداگانهٔ هر عضو، سریع‌تر از کشیدن چهرهٔ کامل جواب می‌دهد؛ چون کودک می‌تواند روی یک چیز تمرکز کند و پیشرفتش را ببیند. برای هر عضو، یک برگهٔ تمرین در نظر بگیرید.

چشم و ابرو

چشم بادامی است، نه دایرهٔ کامل. مردمک را وسط نگذارید؛ کمی به یک سمت، نگاه را زنده می‌کند. پلک بالا معمولاً پررنگ‌تر و منحنی‌تر از پلک پایین است. برای ابرو، اول مسیر کم‌رنگ ابرو را بکشید و بعد با قسمت پهن مداد سایه بزنید؛ نیازی به کشیدن تک‌تک موهای ریز نیست. زاویهٔ ابرو، حال چهره را تعیین می‌کند.

بینی

سخت‌ترین عضو برای کودکان و ساده‌ترین راه‌حل: بینی را کامل نقاشی نکنید. یک قوس کوچک در یک طرف و دو سوراخ کم‌رنگ کافی است. به کودک یاد بدهید بینی را از زاویهٔ خودش نگاه کند، نه روبه‌رو؛ چون بینی‌ای که تمام خط‌هایش کامل کشیده شود، صورت را مصنوعی می‌کند.

دهان

اول خط میان دو لب را بکشید، بعد لب بالا و لب پایین. لب پایین کمی پرتر از لب بالا است. برای خنده، گوشه‌ها به بالا و برای ناراحتی، به پایین. عرض دهان را با فاصلهٔ میان دو مردمک تنظیم کنید؛ همین قاعده بسیاری از دهان‌های کج را اصلاح می‌کند.

گوش

گوش‌ها بیشتر از آنکه بزرگ باشند، بدجا هستند. گوش از خط چشم تا خط بینی امتداد دارد و به کنار سر می‌چسبد، نه به وسط صورت. برای شروع، گوش را ساده و C شکل بکشید؛ فرم‌های پیچیدهٔ داخل گوش را به سن بالاتر واگذار کنید.

مو

مو را از خط رویش شروع کنید، یعنی چند سانتی‌متر بالاتر از ابرو. اول شکل کلی و بعد دسته‌های مو. اگر کودک از پایین به بالا مو می‌کشد، مو روی پیشانی می‌افتد و صورت کوچک می‌شود. تمرین با مداد پررنگ روی شکل مو، مهارت خوبی برای سن هشت سال به بالا است.

چرا نقاشی کودکان کله‌گنده و بی‌گردن است

بیشتر بچه‌ها چهره‌ای می‌کشند که سرش بزرگ و گردن ندارد. این خطا نیست؛ نتیجهٔ این است که کودک در آن سن اهمیت صورت را بیشتر از بدن می‌بیند. در نقاشی‌های پنج تا هفت ساله، صورت ایستگاه اصلی داستان است و بدن فقط یک تکیه‌گاه. به همین دلیل چشم‌ها بزرگ و بدن کوچک می‌شود.

تفاوت چهرهٔ کودک و بزرگسال هم همین‌جاست: در چهرهٔ کودک، چشم‌ها پایین‌تر و بزرگ‌ترند، فاصلهٔ چشم تا چانه کمتر است و پیشانی بزرگ‌تر دیده می‌شود. اگر می‌خواهید نقاشی چهرهٔ یک کودک را بکشید، چشم‌ها را پایین‌تر و بزرگ‌تر بگذارید و گردن را کوتاه‌تر کنید؛ اگر چهرهٔ بزرگسال می‌کشید، برعکس. همین سه تغییر، سن صورت را جابه‌جا می‌کند.

بگذارید نقاشی‌های کله‌گنده همان‌طور بمانند. کودک وقتی خودش به سن بالاتر رسید، خودش شکل را اصلاح می‌کند. اگر شما بدن را برایش اضافه کنید، تنها چیزی که یاد می‌گیرد این است که نقاشی خودش کافی نبوده.

قرینه‌بودن صورت: چرا یک طرف می‌افتد و طرف دیگر می‌نشیند

نامتقارنی، شایع‌ترین ایراد نقاشی چهره در همهٔ سن‌هاست. سه راه‌حل ساده دارد. اول، کشیدن خط عمودی وسط و اندازه‌گیری هر چشم نسبت به آن. دوم، کشیدن هر دو چشم در یک خط افقی، نه یکی بالا و یکی پایین. سوم، برگرداندن کاغذ و نگاه کردن به نقاشی از فاصلهٔ یک متری؛ در آن فاصله، چشم خودِ کودک نامتقارنی را می‌بیند و خودش درست می‌کند.

برای تمرین قرینه، دو مربع کنار هم بکشید و از کودک بخواهید در یکی یک چشم بکشد و در دیگری همان چشم را قرینه‌اش کند. بعد کاغذ را نصف کنید و دو نیمه را روی هم بگذارید تا خودش ببیند چقدر نزدیک شده است. این بازی کوچک، ده برابر مؤثرتر از گفتن «کج شد» است.

آموزش حالت‌های چهره: خنده، تعجب، غم و خشم

در آموزش نقاشی چهره برای کودکان، حالت چهره با تغییر ابرو و دهان ساخته می‌شود، نه با تغییر همهٔ اجزا. یک صورت ثابت را چهار بار بکشید و هر بار فقط ابرو و دهان را عوض کنید؛ کودک همان‌جا می‌فهمد «حال» از کجا می‌آید.

خنده

گوشه‌های دهان بالا، ابروها کمی بلندتر و چشم‌ها باریک‌تر. اگر دهان باز باشد، لب پایین پرتر می‌شود. خندهٔ مصنوعی از کشیدن دهان به شکل هلال بی‌ابرو می‌آید.

تعجب

ابروها بالا، چشم‌ها بازتر و دایره‌ای‌تر، دهان کمی باز و بیضی‌شکل. فاصلهٔ ابرو تا چشم بزرگ‌ترین نشانهٔ تعجب است.

غم و ناراحتی

گوشه‌های دهان پایین، ابروها از سمت داخل به بالا، پلک‌ها سنگین. برخلاف تصور، گریه نیاز به اشک ندارد؛ دو خط کوتاه زیر چشم هم حال را می‌رساند.

خشم

ابروها به سمت میان صورت پایین آمده‌اند، دهان فشرده و صاف، چشم‌ها باریک. همین ترکیب بدون هیچ رنگ اضافه‌ای خشم را منتقل می‌کند.

برای تمرین، بازی «معلم حالت‌ها» را امتحان کنید: شما با صورت خودتان یک حالت می‌سازید و کودک باید همان را بکشد. بعد جای‌تان عوض شود. این بازی سرعت یادگیری ابرو و دهان را زیاد می‌کند و کودک فکر می‌کند بازی می‌کند، نه تمرین.

سایه‌زدن و رنگ‌آمیزی چهره

سایه‌زدن، چیزی است که نقاشی کودکانه را سه‌بعدی می‌کند و بیشتر کودکان تا نه سالگی از آن می‌ترسند. برای شروع، فقط سه نقطه کافی است: زیر چانه، در یک طرف بینی و در طرف صورت که دورتر از نور است. سایه را کم‌رنگ و با حرکات یک‌دست بزنید، و مهم‌تر از آن، سایه را لایه‌لایه پر کنید، نه یک‌باره.

در رنگ‌آمیزی چهره، دو خطای رایج وجود دارد. اول، رنگ پوست را یک‌دست و تخت زدن که صورت را کاغذی می‌کند. دوم، استفاده از رنگ‌های تند برای پوست؛ ترکیب رنگ پوست با کمی سفید و یک ذره صورتی روی گونه، طبیعی‌تر از نارنجی و زرد خالص است. برای مو هم اول لایهٔ روشن، بعد خط‌های تیرهٔ لابه‌لای آن.

اگر کودک هنوز رنگ‌آمیزی را تازه شروع کرده، تمرین رنگ‌آمیزی روی طرح‌های آماده کمک زیادی می‌کند، چون ذهنش درگیر کشیدن خط نیست و می‌تواند روی فشار دست و لایه‌لایه کردن رنگ تمرکز کند.

از کل به جز یا از جز به کل؟ ترتیب درست تمرین

دو راه برای رسیدن به چهره وجود دارد. در روش کل به جز، اول شکل کلی سر و جای اجزا مشخص می‌شود و بعد جزئیات. در روش جز به کل، اول یک چشم دقیق کشیده می‌شود و بعد بقیهٔ صورت دور آن ساخته می‌شود. هر دو روش درست است، ولی برای کودکان یکی بهتر جواب می‌دهد.

برای سن پنج تا نه سال، روش کل به جز را انتخاب کنید؛ چون کودک هنوز در تنظیم نسبت‌ها ضعیف است و اگر از جزئیات شروع کند، چشم بزرگ و صورت کوچک درمی‌آید. روش جز به کل را برای سن بالاتر نگه دارید، جایی که کودک می‌خواهد یک عضو را دقیق و نزدیک به واقعیت بکشد. اگر کودک یک روش را دوست دارد، همان را ادامه دهید؛ اجباری در کار نیست.

کودک خودش را بکشد: نقاشی خودنگاره

بعد از یاد گرفتن نسبت‌ها در آموزش نقاشی چهره برای کودکان، بهترین تمرین، کشیدن چهرهٔ خودِ کودک است. یک آینهٔ کوچک بدهید و بخواهید چند نکته را نگاه کند و بگوید: شکل صورتش گرد است یا کشیده، چشم‌ها درشت‌تر است یا معمولی، مو از کجا شروع می‌شود. بعد همان چهره را بکشد. در آموزش نقاشی چهره برای کودکان، هدف شبیه بودن نیست؛ هدف این است که کودک یاد بگیرد نگاه کند.

خودنگاره برای شما هم فایده دارد: از نقاشی کودک می‌فهمید بدن و صورت را چطور می‌بیند و کدام نسبت را هنوز جا نینداخته است. اگر گردن نگذاشته یا چشم‌ها بالای سر است، همان را تمرین کنید، نه چیز دیگری.

برای تغییر سوژه و کشیدن چهره در موقعیت‌های تازه، می‌توانید سراغ نقاشی ساده برای کودکان بروید؛ آنجا تمرین‌های گام‌به‌گام و بدون ابزار پیچیده آمده و مکمل خوبی برای همین تمرین‌های چهره است.

ده اشتباه رایج والدین در آموزش نقاشی چهره

بیشتر مشکلاتی که کودک با نقاشی پیدا می‌کند، از روش آموزش می‌آید نه از استعداد. این ده مورد را در جلسه‌های آموزش نقاشی چهره برای کودکان کنار بگذارید.

یک: به جای او نکشید. اگر شما فرم درست را بکشید، کودک فقط رنگ‌آمیزی یاد می‌گیرد. جای کشیدن، سؤال بپرسید.

دو: نقاشی او را تصحیح نکنید. پاک‌کردن چشم‌های کودک یا کشیدن خط درست روی خط او، تنها نتیجه‌اش ترس از اشتباه است.

سه: انتظار واقع‌گرایی نداشته باشید. کودک پنج ساله قرار نیست چهرهٔ واقعی بکشد؛ قرار است اجزای صورت را در جای درست بگذارد.

چهار: آموزش مستقیم و دستوری ندهید. «این‌طور بکش» کوتاه‌ترین راه برای خاموش کردن انگیزه است. به جایش با هم بکشید.

پنج: جلسه را طولانی نکنید. بیست دقیقه با تمرکز، از یک ساعت بی‌حوصله ارزش بیشتری دارد.

شش: مقایسه نکنید. مقایسهٔ نقاشی کودک با بچهٔ دیگر یا با نقاشی خودتان، حس ناامنی می‌سازد.

هفت: همهٔ نسبت‌ها را یک‌جا نگویید. جلسهٔ اول یک قاعده، جلسهٔ دوم قاعدهٔ بعدی. بیش از یکی، کودک را گیج می‌کند.

هشت: نقاشی خط‌خورده را دور نریزید. نگه داشتن کارهای قبلی، پیشرفت را برای خودِ کودک دیدنی می‌کند.

نه: ابزار نامناسب ندهید. مداد سخت و نوک‌تیز روی کاغذ نازک، همیشه خط ضعیف و ناامیدی می‌سازد.

ده: خودتان نقاشی نکشید و نگویید. جملهٔ «من هم بلد نیستم» بهترین راه برای قطع کردن علاقهٔ کودک است. شما لازم نیست نقاش باشید؛ فقط باید همراه باشید.

نقاشی چهره با داستان: آموزش به جای تمرین خشک

هر چهره یک شخصیت است، و کودکان برای شخصیت‌ها بیشتر وقت می‌گذارند تا برای شاخک‌های پوستر تمرینی. یک قصهٔ کوتاه برای کودک تعریف کنید و بگویید شخصیتش چه شکلی است: مهربان، خسته، شیطون. بعد بخواهید چهرهٔ او را بکشد. کودک متوجه نمی‌شود که دارد تمرین نسبت و حالت می‌کند، ولی همان کار را می‌کند.

تأثیر مهارت کلامی هم همین‌جاست. کودکی که واژه‌های حالت‌ها را می‌داند، «اخم» و «لبخند نصفه» را می‌شناسد و می‌تواند بکشد. قبل از نقاشی، دو دقیقه دربارهٔ شخصیت حرف بزنید؛ همین دو دقیقه، کیفیت نقاشی را بالا می‌برد.

محیط و آداب میز نقاشی

کودک در محیط آرام بهتر می‌کشد. سه چیز محیط را می‌سازد: جای ثابت، وسایل در دسترس و نبودِ تلویزیون و صفحهٔ نمایش در همان اتاق. اگر امکان دارد، یک گوشهٔ ثابت برای نقاشی در نظر بگیرید؛ وقتی کودک می‌داند هر وقت خواست می‌تواند سراغ آن برود، تعداد جلسه‌های تمرین خودبه‌خود زیاد می‌شود.

آداب میز را قبل از شروع بگویید و کوتاه نگه دارید: کاغذ ثابت روی میز، مدادها در قوطی، دست‌های تمیز، و یک جای مشخص برای تمام‌شده‌ها. همان چهار قاعده برای جلوگیری از آشفتگی کافی است و جلسهٔ نقاشی را از یک عملیات پاکسازی، به یک کار لذت‌بخش تبدیل می‌کند.

تشویق خلاقیت هم بخشی از محیط است. اجازه بدهید کودک رنگ مو را بنفش بکشد یا برای دوستش گوش بزرگ بگذارد. آزادی در جزئیات، اعتمادبه‌نفس را می‌سازد؛ آن‌وقت است که نسبت‌های سخت را هم با حوصله تمرین می‌کند.

تمرین‌های پنج دقیقه‌ای روزانه برای کشیدن چهره

پیشرفت در آموزش نقاشی چهره برای کودکان از تمرین‌های کوتاه و روزانه می‌آید، نه از یک جلسهٔ طولانی در هفته. پنج تمرین زیر، هر کدام زیر پنج دقیقه است و می‌توانید هر روز یکی را انتخاب کنید.

تمرین یک: پنج بیضی سر، بدون اجزای صورت

فقط شکل سر را تمرین کنید. پنج بیضی در پنج اندازه، بدون چشم و دهان. این تمرین، شکل پایه را در دست کودک جا می‌اندازد.

تمرین دو: خط چشم، بدون صورت

دو خط افقی و یک خط عمودی بکشید و چشم‌ها را روی خط افقی قرار دهید. نه ابرو، نه بینی. فقط جای چشم.

تمرین سه: ده دهان مختلف

کاغذ را به ده مربع تقسیم کنید و در هر مربع یک دهان با حالت متفاوت بکشید. این تمرین حالت‌شناسی را در حافظهٔ کودک می‌نشاند.

تمرین چهار: یک عضو، ده بار

هر روز یکی از اعضا: بینی، گوش، ابرو، مو. ده بار در اندازه‌های مختلف. تکرار کوتاه، بهترین معلم خط است.

تمرین پنج: چهرهٔ سه‌خطی

بدون پاک‌کن و بدون مداد اضافه؛ فقط با سه خط، یک چهرهٔ تشخیص‌دادنی بکشید. این تمرین باعث می‌شود کودک به جای جزئیات، ساختار صورت را ببیند.

برای هفتهٔ اول، همین ترتیب را نگه دارید و روز ششم یک چهرهٔ کامل بکشید، روز هفتم نقاشی روز اول را با نقاشی امروز مقایسه کنید. اگر پیشرفت دیده شد، همان هفته را با چند تمرین سخت‌تر تکرار کنید؛ اگر نه، از تمرین‌های پایه دوباره شروع کنید.

نشانه‌های پیشرفت در کشیدن چهره

پیشرفت کودک همیشه یک‌شکل نیست و لازم نیست هر هفته بهتر شود. چهار نشانه وجود دارد که می‌گوید مسیر درست است: اول، چشم‌ها از بالای سر به روی خط وسط منتقل می‌شوند. دوم، چشم‌ها به یک اندازه می‌رسند. سوم، کودک خودش شروع می‌کند به پاک‌کردن و اصلاح کردن. چهارم، سراغ سوژه‌های سخت‌تر می‌رود، مثل کشیدن چهرهٔ خواهر و برادرش یا چهرهٔ خودش.

اگر هیچ‌کدام از این‌ها بعد از چند هفته تمرین دیده نشد، احتمالاً مشکل در جلسه‌هاست نه در کودک: یا خیلی طولانی شده، یا خیلی دستوری بوده، یا ابزار مناسب نبوده. جلسه را کوتاه‌تر و همراهی را بیشتر کنید و یک قاعده را در هر جلسه نگه دارید.

چهره در نقاشی کودک چه می‌گوید

بزرگ‌ها بیشتر از آنچه فکر می‌کنند به نقاشی کودکان معنا می‌دهند. نقاشی چهره می‌تواند سرنخ حالِ کودک باشد، ولی سرنخ تشخیص نیست. نبودن دست یا بزرگ بودن سر در نقاشی، نشانهٔ مشکل نیست؛ در بسیاری از سن‌ها بخشی از مسیر طبیعی رشد نقاشی است.

آنچه واقعاً به شما اطلاعات می‌دهد، حرف زدن دربارهٔ نقاشی است، نه تفسیر آن. از کودک بپرسید «این آدمک دارد چه کار می‌کند؟ این چشم‌ها چه حالی دارند؟» پاسخ‌ها بیشتر از حدس‌های شما می‌گویند. اگر نگرانی خاصی دربارهٔ رشد کودک دارید، آن را با متخصص کودک مطرح کنید، نه با جست‌وجو در اینترنت و نه با مقایسهٔ نقاشی‌ها.

انتخاب کتاب آموزش نقاشی چهره برای کودکان

کتاب درست، تمرین را از یک کاغذ پراکنده به یک مسیر منظم تبدیل می‌کند. برای چهره و آدمک، به این معیارها نگاه کنید: تصویر بزرگ و خط‌های ضخیم، تعداد گام‌های کم در هر صفحه، ترتیب تمرین‌ها از ساده به سخت، و فضای خالی برای کشیدن. کتابی که همه‌اش توضیح است و جای تمرین ندارد، برای کودک کافی نیست.

اگر کتاب تمرین دارد، نقاشی کردن را در همان کتاب آزاد بگذارید. کتابی که کودک در آن کشیده باشد، کتاب دوست‌داشتنی‌اش است. این چند کتاب، تمرین کشیدن آدم و چهره و شکل‌های اطرافش را پوشش می‌دهند:

کتاب کار تمرین، برای پنج تا هشت سال

کتاب‌های کار با تمرین‌های کوچک و پشت‌سرهم، بهترین انتخاب برای شروع است. در این کتاب‌ها کودک یک شکل را در چند گام می‌کشد و بلافاصله نتیجه را می‌بیند. کتاب کار را با مداد پررنگ و بدون فشار زیاد پر می‌کنند، برای همین اعتمادبه‌نفس کودک بالا می‌رود. اگر می‌خواهید تمرین‌ها هدفمندتر باشد، هر بار فقط یک برگهٔ کتاب را کامل کنید.

کتاب تصویری، برای دوست داشتن نقاشی

کتاب تصویری تمرین نمی‌دهد، ولی علاقه می‌سازد. کتابی که چهرهٔ شخصیتش بامزه و ساده باشد، کودک را وادار می‌کند تا خودش هم همان چهره را امتحان کند. ترکیب یک کتاب کار و یک کتاب تصویری، هم مهارت می‌سازد و هم انگیزه.

کتاب رنگ‌آمیزی، برای تمرین لایه و فشار دست

رنگ‌آمیزی، پیش‌نیاز رنگ‌آمیزی چهره است. وقتی کودک روی طرح آماده تمرین می‌کند، فشار دست و لایه‌لایه کردن رنگ را یاد می‌گیرد و بعد در نقاشی خودش، پوست صورت را یک‌دست و تخت نمی‌کند. برای انتخاب درست، راهنمای کتاب رنگ آمیزی برای کودکان معیار سن، ضخامت خط و جنس کاغذ را جداگانه توضیح داده است.

سن و تعداد گام‌های کتاب

قاعدهٔ ساده: برای سن پنج شش سال، کتابی بخرید که هر طرح را در سه چهار گام بکشد. برای هفت هشت سال، شش تا هشت گام. کتابی که بیست گام دارد را برای بالای نه سال نگه دارید، وگرنه کودک در گام چهارم رها می‌کند و فکر می‌کند بلد نیست.

اگر کودک هشت سال به بالا است و می‌خواهد جدی‌تر تمرین کند، راهنمای آموزش نقاشی برای کودکان ۸ ساله تمرین‌های همان سن را جداگانه آورده و می‌تواند مسیر بعدی باشد.

پرسش‌های متداول والدین درباره آموزش نقاشی چهره برای کودکان

کودکم چهره‌ها را با چشم‌های بزرگ و بدن کوچک می‌کشد، اشکالی دارد؟

نه، این بخش طبیعی مسیر رشد نقاشی است. در این سن، صورت مهم‌ترین بخش شخصیت برای کودک است و به همین دلیل بزرگ کشیده می‌شود. به جای اصلاح نقاشی، نسبت‌ها را تمرین کنید؛ به‌مرور بدن و صورت هم‌اندازه می‌شوند.

از چه سنی می‌توان کلاس نقاشی را شروع کرد؟

برای کشیدن چهره، تمرین در خانه تا هفت هشت سال کافی است. کلاس از پنج شش سال به بعد برای اجتماعی شدن و نظم تمرین مفید است، ولی آموزش ساختاری طراحی معمولاً از نه ده سالگی نتیجهٔ بهتری می‌دهد، چون دقت و صبر کودک در آن سن بیشتر است.

کودکم می‌گوید بلد نیستم بکشم، چه کنم؟

سه کار: اول یک قاعده بدهید، نه یک نقاشی کامل. دوم خودتان کنار او بکشید؛ همزمان و نه جلوتر. سوم کارهای قبلی را نگه دارید و مقایسه کنید تا خودش پیشرفت را ببیند. جملهٔ «من هم بلد نیستم» را از جلسهٔ نقاشی حذف کنید، این جمله بیشترین اثر را روی توقف تمرین دارد.

برای چهره، چه کتابی بخریم؟

کتاب کار گام‌به‌گام با سه تا هشت گام در هر طرح، برای شروع مناسب است. برای رنگ‌آمیزی چهره، کتابی انتخاب کنید که جای تمرین خالی داشته باشد، چون کودک با رنگ کردن نقاشی خودش سریع‌تر یاد می‌گیرد. فهرست کتاب‌های همین صفحه، از تمرین کشیدن آدم تا رنگ‌آمیزی را پوشش می‌دهد.

چند وقت یک بار تمرین کنیم؟

هر روز پنج تا ده دقیقه، بهتر از یک جلسهٔ یک‌ساعتهٔ هفتگی است. برای هفتهٔ اول، از تمرین‌های کوتاه شروع کنید و یک چهرهٔ کامل را برای پایان هفته بگذارید.

کودکم فقط با ماژیک می‌کشد، اجازه بدهم؟

برای شروع اشکالی ندارد، ولی ماژیک برای خط‌های نهایی خوب است نه برای سایه و پوست. بگذارید با ماژیک شکل بکشد و با مداد رنگی یا آبرنگ رنگ کند. کم‌کم خودش ترجیح می‌دهد با مداد شروع کند، چون اصلاح کردنش راحت‌تر است.

چهرهٔ کارتونی یا چهرهٔ واقعی: از کدام شروع کنیم

کودکان دو نوع چهره را دوست دارند: کارتونی با چشم‌های درشت و سر گرد، و واقعی با تناسب‌های دقیق. برای شروع، کارتونی راه بهتری است؛ چون خطاهای کوچک در چهرهٔ کارتونی دیده نمی‌شود و کودک زودتر نتیجهٔ رضایت‌بخش می‌گیرد. چهرهٔ واقعی بعد می‌آید، وقتی نسبت‌های شش‌گانه جا افتاده باشد.

نکتهٔ مهم این است که چهرهٔ کارتونی هم از همان قواعد پیروی می‌کند. چشم‌ها روی خط وسط هستند، فقط بزرگ‌تر؛ بینی کوچک‌تر و دهان ساده‌تر. اگر کودک این را یاد بگیرد، انتقال از کارتونی به واقعی برایش یک پله است، نه یک پرتگاه.

چهره در کارت و هدیه: تمرینی که انگیزه می‌سازد

نقاشی چهره وقتی مقصد داشته باشد، جدی‌تر تمرین می‌شود. کارت تولد با چهرهٔ خود کودک، کارت روز مادر با چهرهٔ مادربزرگ، یا نقاشی کوچکی برای اتاق خودش. مقصد داشتن، بهترین دلیل برای دوباره کشیدن است و همان چیزی است که تمرین را از تکلیف جدا می‌کند.

برای این کار، چهره‌ها را کوچک و در قالب کارت بکشید. کشیدن چهرهٔ کوچک، دقت کودک را بالا می‌برد؛ چون در فضای کم، جای اشتباه نیست و او مجبور می‌شود نسبت‌ها را رعایت کند.

نقش شما: راهنما باشید، نه معلم دستوری

بزرگ‌ترین سرمایهٔ کودک در آموزش نقاشی چهره برای کودکان، همراهی آرام یک بزرگ‌تر است. راهنما بودن یعنی سه کار: کنار کودک بنشینید و همزمان بکشید، فقط یک نکته در هر جلسه بگویید، و نتیجه را ببینید بدون داوری. همین سه کار، کافی است تا زندگی یک کودک با نقاشی از یک سرگرمی زودگذر به یک مهارت تبدیل شود.

اگر می‌خواهید پشتوانهٔ علمی این کار را بخوانید، مؤسسهٔ پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان دربارهٔ کتاب‌های رشد و نقش بزرگ‌ترها در همراهی کودک مطالب روشنی دارد و سازمان بهزیستی هم در راهنمای مهارت‌آموزی از راه فعالیت هنری به همین نکته رسیده است: مهارت با تکرار همراه و بی‌قضاوت ساخته می‌شود، نه با آموزش دستوری.

جمع‌بندی: از یک بیضی شروع کنید

آموزش نقاشی چهره برای کودکان از یک بیضی ساده شروع می‌شود و به شش نسبت می‌رسد: سر، خط وسط، جای چشم، فاصلهٔ چشم‌ها، جای بینی و جای دهان. بقیهٔ کار — ابرو، حالت‌ها، سایه و رنگ — روی همین شش قاعده بنا می‌شود. اگر امروز فقط بیضی و خط افقی را تمرین کنید، همین یک قدم از یک جلسهٔ پر از توضیح مؤثرتر است.

برای شروع، یک کاغذ، یک مداد نرم و بیست دقیقه وقت بگذارید. یک کتاب کار گام‌به‌گام هم کنار دستتان داشته باشید تا هر وقت ایده تمام شد، تمرین بعدی آماده باشد. فهرست کتاب‌های همین صفحه را ببینید؛ هر کدام برای یک مرحله از این مسیر انتخاب شده‌اند.